Belleten’in Öğrenme Sistemi

1 – Mesele: Neredeyse her şeyi unuturuz

Alman psikolog Hermann Ebbinghaus, 1885’te yayımladığı deneyleriyle öğrenilen bilgilerin zaman içinde nasıl unutulduğunu sistemli biçimde araştıran ilk bilim insanlarından biri oldu. Yeni öğrenilen ve tekrar edilmeyen bilgilerin bilhassa ilk saat ve günlerde hızla unutulduğunu, daha sonra ise unutma hızının yavaşladığını gösterdi. Bu durum bugün unutma eğrisi olarak bilinir.

Unutmak belleğimizin bir kusuru değildir. Beynimiz, karşılaştığımız her bilgiyi ömür boyu saklayan bir depo gibi çalışmaz. Gün boyunca çok büyük miktarda bilgiyle karşılaşır ve bunların hangilerinin önemli olduğunu ayırmaya çalışır.

Bir bilgi kullanılmıyor, hatırlanmıyor veya başka bilgilerle ilişkilendirilmiyorsa ona ulaşmamızı sağlayan bellek izi zamanla zayıflayabilir. Buna karşılık tekrar tekrar kullanılan, hatırlanan, anlamlandırılan veya bizim için özel önem taşıyan bilgiler bellekte daha güçlü biçimde kalır.

Bu sebeple bir şeyi bir defa öğrenmiş olmak, onu kalıcı olarak bellemiş olmak anlamına gelmez. Bugün rahatlıkla cevaplayabildiğimiz bir sorunun cevabını birkaç hafta veya birkaç ay sonra hatırlayamayabiliriz. Kalıcı öğrenmenin asıl meselesi, bir bilgiyi bugün öğrenmek değil, uzun zaman sonra da hatırlayabilmektir.

2 – Çözüm: Doğru zamanda tekrar etmek

Bir bilginin uzun süre bellekte kalması için tekrar edilmesi gerekir. Ancak aynı bilgiyi kısa bir süre içinde peş peşe tekrar etmek yerine, tekrarları zamana yaymak daha etkilidir. Bilgi iyi hatırlandıkça tekrarların arasındaki süre giderek açılabilir. Böylece zaten iyi bilinen bilgiler için gereksiz yere vakit harcanmaz; unutulma ihtimali daha yüksek olan bilgilere daha fazla çalışma zamanı ayrılır.

Tekrarın nasıl yapıldığı da önemlidir. Bir cevabı tekrar tekrar okumak, onu gerçekten hatırlayabildiğimiz anlamına gelmez. Bilgi gözümüzün önündeyken tanıdık gelebilir; fakat soru olarak karşımıza çıktığında cevabı kendimiz bulamayabiliriz. Bu yüzden cevabı görmeden önce birkaç saniye düşünmek, ardından hatırladığımız cevabı doğru cevapla karşılaştırmak faydalıdır.

Her bilgiye aynı miktarda zaman ayırmak da gerekmez. Kolayca hatırladığımız bilgiler daha seyrek, hatırlamakta zorlandığımız bilgiler ise daha sık çalışılmalıdır.

3 – Sebastian Leitner: Bir kart kutusuyla öğrenmek

Sebastian Leitner (1919–1989), öğrenme ve hafıza konularıyla ilgilenen Alman bir gazeteci ve bilimsel konuları geniş kitlelere anlatan bir yazardı. Bugün onun adı bilhassa geliştirdiği Leitner öğrenme sistemi ile anılmaktadır.

Leitner, 1972 yılında yayımlanan So lernt man lernen (“Öğrenmeyi Böyle Öğreniriz”) adlı kitabında son derece basit fakat etkili bir yöntem anlattı: Bölmelere ayrılmış bir kutu ve bir tarafında soru, diğer tarafında cevap bulunan öğrenme kartları.

Yeni kartlar ilk gözde başlar. Bir kart doğru cevaplandığında bir sonraki göze ilerler; yanlış cevaplandığında ilk göze döner. Gözlerin kapasiteleri gittikçe büyüdüğü için ilerleyen kartların yeniden sorulmasına kadar geçen süre de uzar. Böylece güç kartlar daha sık, iyice bellenen kartlar ise gittikçe açılan aralıklarla tekrar edilir.

Bu sistem için karmaşık bir hesaplama gerekmez. Kartların kutudaki yerine göre hangi bilginin ne zaman yeniden çalışılması gerektiği kendiliğinden belirlenir.

4 – Belleten bu sistemi nasıl uygular?

Belleten, Leitner’in öğrenme kartı kutusunu telefonda kullanılabilecek biçime getirir ve temel çalışma ilkesini korur. Bir kartın hangi gözden geldiğini ve cevabından sonra hangi göze yerleştirildiğini takip edebilirsin.

Yeni bir kutu kurarken Öğrenme Gözünün kapasitesini belirlersin. K adı verilen bu değer yalnızca Öğrenme Gözünde kaç kart bulunacağını değil, sonraki Tekrar Gözlerinin kapasitelerini ve bir çalışmadaki kart sayısını da belirler. Her göz bir öncekinden daha fazla kart aldığı için kartlar ilerledikçe tekrar aralıkları açılır.

Tekrar gözlerinin sayısını da sen seçersin. Uzun süreli öğrenme için dört tekrar tavsiye edilir. Kısa süre sonra yapılacak bir imtihana hazırlanıyorsan daha az tekrar gözü seçerek çalışma müddetini gayene göre ayarlayabilirsin.

Cevabının bilinmiş sayılıp sayılmayacağına sen karar verirsin. Önce soruyu görür, birkaç saniye düşünür, ardından cevabı açıp kendi cevabınla karşılaştırırsın. Bildim veya Bilemedim kararın, kartın öğrenme kutusundaki yeni yerini belirler. Hatırlayamadıysan üzülmen gerekmez; bazı sorular ağır lokmadır ve gerektiği kadar yeniden karşına çıkar.

Belleten’in gayesi bir bilgiyi yalnızca bugün doğru cevaplamanı sağlamak değil, onu gittikçe açılan aralıklarla yeniden karşına çıkararak uzun süre sonra da hatırlayabileceğin şekilde belleğine yerleştirmektir. Uygulamanın adı da buradan gelir: Türkçedeki bellemek, bir şeyi öğrenip hafızada tutmak; belletmek, öğrenilip hafızada tutulmasını sağlamak; belleten ise bunu yapan veya buna yardımcı olan demektir.

Belleten’de bu öğrenme ilkesinden yararlanan iki farklı çalışma biçimi bulunur: